ÂM THANH TRỊ LIỆU GIÚP NÃO TRẺ TỰ KỶ CÂN BẰNG VÀ KÍCH HOẠT NGÔN NGỮ
Âm thanh trị liệu có thể giúp não trẻ tự kỷ hạ căng thẳng, cân bằng hệ thần kinh và khơi mở ngôn ngữ. Bài viết giải thích cơ chế tác động của âm thanh lên não và hướng dẫn cha mẹ ứng dụng âm thanh hằng ngày để con bình tĩnh, chú ý, bắt chước và bật âm tự nhiên.
Có những đứa trẻ không nói được, không phải vì con “không muốn nói”.
Mà vì não con đang quá căng.
Căng đến mức mọi âm thanh xung quanh đều trở thành áp lực. Căng đến mức con phải đóng lại để tự bảo vệ. Và khi một đứa trẻ đã đóng, bạn có dạy bao nhiêu từ, con cũng không mở ra.
Nhưng có một con đường rất mềm, rất tự nhiên, và đôi khi lại chạm sâu nhất.
Đó là âm thanh.
Âm thanh là ngôn ngữ đầu tiên của sự sống.
Từ khi còn trong bụng mẹ, trẻ đã nghe được nhịp tim, giọng nói, tiếng thở của mẹ. Những âm thanh ấy không chỉ là “nghe cho vui”. Nó là nền móng để não bắt đầu tạo ra vùng kết nối, vùng cảm xúc và vùng ngôn ngữ.
Vì vậy, khi lớn lên, nếu não của trẻ bị rối loạn cảm giác hoặc căng thẳng kéo dài, âm thanh nhẹ nhàng trở thành liều thuốc chữa lành tự nhiên, giúp con lấy lại cân bằng và khơi mở khả năng nói.
Không phải phép màu.
Mà là khoa học của hệ thần kinh và tình yêu của cha mẹ.
Vì sao âm thanh tác động trực tiếp lên não bộ?
Âm thanh đi vào tai, nhưng tác động không dừng ở tai.
Âm thanh đi thẳng tới vùng thính giác, vùng cảm xúc và hệ thần kinh tự chủ. Nó ảnh hưởng tới nhịp tim, hơi thở, hoóc môn, và trạng thái hoạt động của não.
Bạn để ý mà xem.
Khi nhà có tiếng quát, tiếng thúc, tiếng tranh cãi, trẻ tự kỷ thường căng hơn, tăng động hơn, tránh ánh mắt hơn, dễ bùng nổ hơn. Không phải vì con “hư”. Mà vì não con bị kích hoạt vùng sợ hãi.
Khi vùng sợ hãi hoạt động, cơ thể sẽ bật chế độ phòng thủ. Con sẽ:
Chạy trốn
Bám mẹ
La hét
Thu mình
Bịt tai
Ném đồ
Tự kích thích
Đó là cách cơ thể nói: “Con không chịu nổi nữa.”
Ngược lại, khi âm thanh êm dịu xuất hiện, nhịp thở chậm lại, nhịp tim ổn hơn, cơ thể bắt đầu chuyển sang trạng thái an toàn. Khi an toàn, não mới mở ra.
Bạn có thể hiểu đơn giản thế này:
Tiếng ồn và tiếng la mắng làm vùng não sợ hãi bị kích hoạt, con đóng lại.
Âm thanh êm dịu giúp vùng ghi nhớ, vùng tập trung và vùng điều khiển hành vi mở ra, con bình tĩnh hơn, chú ý hơn, dễ học hơn.
Khi trẻ tự kỷ bình tĩnh, điều kỳ diệu xảy ra: con bắt đầu có chỗ trống để học ngôn ngữ.
Nhịp điệu đều đặn giúp não “đồng bộ” và phục hồi
Trẻ tự kỷ thường bị rối loạn nhịp bên trong.
Nhịp ngủ, nhịp ăn, nhịp cảm xúc, nhịp chú ý, nhịp tương tác. Tất cả có thể lệch.
Âm thanh có nhịp đều như tiếng trống, tiếng hát ru, nhạc nhẹ, tiếng nước chảy, giống như một chiếc “đồng hồ” ngoài, giúp não đồng bộ lại nhịp trong.
Khi não bắt được nhịp, cơ thể sẽ:
Dễ thở đều hơn
Dễ thư giãn hơn
Dễ tập trung hơn
Dễ chuyển hoạt động hơn
Dễ tham gia tương tác hơn
Và ngôn ngữ luôn bắt đầu từ tương tác.
Không có tương tác, ngôn ngữ rất khó bật.
Cho nên, âm thanh trị liệu không chỉ giúp con “bớt căng”. Nó đang tạo nền cho ngôn ngữ nảy mầm.
Các loại âm thanh giúp não trẻ tự kỷ
Không phải âm thanh nào cũng tốt. Có những âm thanh làm con quá tải. Có những âm thanh làm con bình an.
Cha mẹ không cần nhớ tên cầu kỳ. Cha mẹ chỉ cần nhớ nguyên tắc: âm thanh phải đưa con về an toàn.
1) Âm thanh thiên nhiên
Tiếng nước chảy
Tiếng mưa rơi
Tiếng chim hót
Tiếng gió thổi
Tiếng lá xào xạc
Những âm này thường đều, mềm, không có cú giật bất ngờ. Não dễ tiếp nhận, hệ thần kinh dễ dịu.
Nhiều trẻ tự kỷ nghe tiếng nước chảy sẽ ngồi yên hơn, nhìn lâu hơn, thở sâu hơn. Đó là dấu hiệu con đang hạ căng.
2) Giọng nói của cha mẹ
Giọng nói của cha mẹ là “âm thanh an toàn” số một, nếu nó đúng cách.
Tôi nhấn mạnh: đúng cách.
Nói chậm
Nói ấm
Nói nhẹ
Nói đều nhịp
Ít từ, rõ ý
Có khoảng dừng
Một câu nói đúng nhịp có thể giúp con mở mắt nhìn bạn. Một câu nói đúng nhịp có thể kéo con từ hoảng về bình.
Và khi con nhìn bạn, bạn mới có cửa để dạy ngôn ngữ.
Giọng nói không chỉ truyền thông tin. Giọng nói truyền trạng thái thần kinh.
Bạn bình tĩnh, con bình tĩnh. Bạn gấp, con hoảng.
3) Âm nhạc trị liệu
Nhiều gia đình chọn nhạc nhẹ, nhạc không lời, nhạc thiền, nhạc cổ điển, hoặc các bản nhạc có tần số thấp mà họ cảm thấy con nghe dễ chịu.
Điều quan trọng không phải tên bản nhạc. Điều quan trọng là:
Nhạc có nhịp chậm vừa
Không dồn dập
Không đổi đoạn đột ngột
Không có tiếng nổ bất ngờ
Âm lượng vừa đủ
Khi nhạc phù hợp, bạn sẽ thấy con:
Bớt kích động
Bớt bịt tai
Ngồi lâu hơn
Chơi sâu hơn
Dễ hợp tác hơn
Và đây là mảnh đất cho ngôn ngữ.
4) Âm thanh chính niệm trong gia đình
Hát ru
Đọc thơ chậm rãi
Đọc truyện bằng giọng ấm
Những câu lặp lại dịu dàng trước ngủ
Những lời chúc ngủ ngon cố định
Với trẻ tự kỷ, lặp lại không phải nhàm. Lặp lại là an toàn.
Một câu chúc ngủ ngon lặp mỗi tối giống như cánh cửa đưa con vào giấc ngủ. Một bài ru lặp mỗi đêm giống như một con đường dẫn não vào trạng thái yên.
Cách ứng dụng âm thanh trong cuộc sống hằng ngày
Điều tôi muốn là bạn có thể làm ngay, không cần đợi.
Bạn không cần làm to. Bạn chỉ cần làm đều.
Buổi sáng: mở ngày mới bằng nhịp yên bình
Buổi sáng là lúc trẻ dễ căng vì chuyển từ ngủ sang thức. Bạn có thể mở một bản nhạc nhẹ hoặc âm thanh thiên nhiên ở mức vừa phải.
Khi con thức dậy trong âm thanh dễ chịu, não con ít bị “giật”. Con dễ hợp tác hơn trong những việc đầu ngày như rửa mặt, thay đồ, ăn sáng.
Buổi trưa: âm thanh giúp não nghỉ đúng cách
Nhiều trẻ tự kỷ không biết “nghỉ”. Cơ thể nằm đó nhưng não vẫn chạy.
Bạn có thể cho con nghe âm thanh thiên nhiên hoặc nhạc nền êm trong lúc nghỉ trưa. Không cần ép ngủ. Chỉ cần cho não có một vùng yên.
Có những đứa trẻ chỉ cần 15 phút yên như vậy là chiều đã bớt bùng nổ.
Buổi tối: âm thanh là cánh cửa của giấc ngủ và phục hồi
Buổi tối là thời điểm vàng.
Một bản nhạc nhịp chậm, hoặc giọng mẹ đọc truyện, hoặc mẹ hát ru, có thể giúp con thả lỏng và dễ ngủ hơn.
Bạn nhớ tránh màn hình trước giờ ngủ. Vì ánh sáng và âm thanh nhanh từ màn hình làm não con hưng phấn.
Nếu con khó ngủ, bạn tạo một nghi thức cố định:
Tắm ấm
Mặc đồ ngủ
Nhạc nhẹ
Ôm
Một câu chúc ngủ ngon cố định
Lặp lại mỗi tối, não sẽ học đường về nhà.
Trong khi trẻ tự kỷ học và chơi: âm thanh nền để tăng chú ý
Khi con học hoặc chơi yên tĩnh, bạn có thể bật nhạc không lời nhịp chậm, rất nhỏ, như nền.
Nhạc nền đúng giúp con bớt bị xao nhãng bởi tiếng động ngoài, và dễ giữ chú ý hơn.
Nhưng nếu con nhạy âm, bạn tắt. Với trẻ tự kỷ, nguyên tắc số một là: tôn trọng hệ thần kinh của con.
Những dấu hiệu cho thấy âm thanh đang chạm đúng vào não trẻ tự kỷ
Cha mẹ hay hỏi tôi: “Làm sao biết nhạc có tác dụng?”
Bạn không cần con nói. Bạn nhìn cơ thể con.
Con thở chậm hơn
Vai hạ xuống
Ánh mắt mềm hơn
Bớt bịt tai
Bớt chạy vòng
Chơi sâu hơn
Nhìn cha mẹ nhiều hơn
Dễ bắt chước âm thanh hơn
Bắt đầu ê a nhiều hơn
Đó là tín hiệu não con đang mở.
Khi não mở, ngôn ngữ có cơ hội hồi sinh.
Khi âm thanh chạm đến não, cảm xúc và ngôn ngữ cùng hồi sinh
Âm thanh không chỉ để nghe, mà để giúp trẻ tự kỷ phát triển
Một đứa trẻ sống trong không gian âm thanh lành sẽ dần:
Bình tĩnh hơn, giảm sợ hãi và kích động
Cảm nhận cảm xúc, ánh mắt và lời nói của cha mẹ
Tự tin giao tiếp, bắt chước và bật âm dễ dàng hơn
Nhiều cha mẹ nghĩ dạy nói là dạy phát âm.
Nhưng với trẻ tự kỷ, dạy nói bắt đầu từ việc tạo an toàn cho não. Và âm thanh là một trong những chiếc chìa khóa mềm mại nhất để làm việc đó.
Mỗi lời nói chậm rãi của bạn, mỗi bài hát ru ấm áp, mỗi tiếng nước chảy yên bình trong căn phòng, đều có thể thức tỉnh vùng ngôn ngữ đang ngủ trong con.
Bạn không cần làm điều lớn lao.
Bạn chỉ cần tạo một môi trường mà ở đó, não con được phép bình an.
