RỐI LOẠN PHỐI HỢP VẬN ĐỘNG Ở TRẺ TỰ KỶ
Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ khiến con lúng túng khi thực hiện chuỗi động tác như mặc quần áo, cài nút áo, đánh răng, mang giày. Bài viết giúp cha mẹ hiểu đúng bản chất, nguyên nhân và cách can thiệp để con tự tin, linh hoạt hơn mỗi ngày.
Có những khoảnh khắc khiến cha mẹ vừa thương vừa bất lực.
Bạn nói rất rõ: “Con đi lấy dép.”
Con nhìn bạn. Con hiểu. Con thậm chí còn gật đầu.
Nhưng rồi con đứng im. Con loay hoay. Con đi một vòng. Con quay lại… tay không.
Bạn hướng dẫn con mặc áo. Con biết áo ở đâu, biết phải mặc. Nhưng con đưa tay sai hướng, lộn trái lộn phải, kéo mãi không xuống, rồi cáu, rồi ném áo.
Bạn nhắc con đánh răng. Con cầm bàn chải lên, nhưng thứ tự cứ rối tung. Chà một lúc rồi chạy đi. Súc miệng quên. Nhổ nước cũng quên. Và cuối cùng, cha mẹ lại mệt.
Trong những lúc như vậy, rất nhiều người lớn buột miệng:
“Sao con vụng thế?”
“Sao con chậm thế?”
“Con lười đúng không?”
Nhưng nếu con là trẻ tự kỷ, bạn cần hiểu một sự thật rất quan trọng:
Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ không phải là lười, không phải là chậm hiểu, mà là não con đang gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch và thực hiện chuỗi động tác.
Con biết phải làm gì, nhưng cơ thể không làm theo một cách trơn tru.
Và đây là một khó khăn rất hay bị bỏ qua, vì nhìn bề ngoài con vẫn khỏe mạnh, vẫn chạy nhảy, vẫn cầm nắm. Chỉ khi làm việc có nhiều bước, con mới gặp khó khăn.
1. Khái niệm và biểu hiện: Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ là gì?
Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ là tình trạng trẻ gặp khó khăn trong việc lập kế hoạch, sắp xếp và thực hiện các động tác theo trình tự.
Điểm khác biệt lớn nhất là: vấn đề không nằm ở cơ bắp yếu hay tay chân không linh hoạt, mà nằm ở tư duy vận động.
Tức là não con “biết” nhiệm vụ, nhưng não không điều phối được cơ thể để hoàn thành nhiệm vụ theo đúng trình tự.
Trẻ có thể hiểu các yêu cầu đơn giản như:
Đi lấy dép
Mang giày
Cài nút áo
Kéo khóa quần
Đánh răng
Rửa tay
Xếp đồ chơi vào hộp
Cất sách vào cặp
Nhưng khi làm lại lúng túng, chậm, sai thứ tự, hoặc bỏ giữa chừng.
Có trẻ làm được bước 1 nhưng quên bước 2.
Có trẻ làm bước 2 nhưng lại nhảy sang bước 4.
Có trẻ làm đúng nhưng mất rất lâu và mệt.
Và điều khiến cha mẹ xót nhất là: con cố gắng mà vẫn thất bại, nên con dễ cáu, dễ bỏ cuộc, dễ sợ thử điều mới.
2. Nguyên nhân sâu xa: Vì sao trẻ tự kỷ dễ gặp rối loạn phối hợp vận động?
Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ thường liên quan đến sự kết nối giữa các vùng não và hệ cảm giác.
Kết nối giữa vùng vận động, vùng cảm giác và tiểu não chưa hiệu quả
Để thực hiện một chuỗi động tác, não cần phối hợp ba hệ thống:
Lập kế hoạch hành động
Nhận thông tin cảm giác từ cơ thể
Điều chỉnh động tác theo phản hồi
Nếu các kết nối này bị gián đoạn hoặc phát triển chưa hoàn thiện, trẻ sẽ:
Vụng về, dễ vấp ngã
Làm rơi đồ
Không định vị được tay chân trong không gian
Khó bắt chước động tác
Khó nhớ trình tự
Đường dẫn truyền thần kinh phát triển chậm hơn
Nhiều trẻ tự kỷ có tốc độ xử lý thông tin thần kinh khác nhau. Điều này khiến con cần nhiều thời gian hơn để biến một kỹ năng thành phản xạ.
Vì vậy, có những việc bạn thấy “làm vài lần là biết”, nhưng con phải làm hàng chục, hàng trăm lần mới quen.
Hệ tiền đình và xúc giác cung cấp thông tin không ổn định
Hệ tiền đình giúp con giữ thăng bằng và cảm nhận cơ thể trong không gian. Xúc giác giúp con cảm nhận lực, độ chạm.
Nếu các hệ này chưa ổn, con sẽ:
Sợ leo trèo
Sợ cầu thang
Sợ trò chơi vận động
Ngại hoạt động mới
Lóng ngóng khi cần phối hợp tay và mắt
Môi trường thiếu cơ hội trải nghiệm
Nếu cha mẹ làm giúp con quá nhiều vì sợ chậm, sợ bẩn, sợ đổ vỡ, não con sẽ thiếu dữ liệu để lập bản đồ vận động.
Trẻ cần tự làm để não học. Trải nghiệm là “bài tập” quan trọng nhất.
3. Dấu hiệu nhận biết: Cha mẹ có thể quan sát gì?
Bạn có thể nghĩ tới rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ nếu con có nhiều biểu hiện sau:
Khó thực hiện hoạt động có nhiều bước như mặc quần áo, đánh răng, mang giày.
Không nhớ được trình tự động tác trong trò chơi hoặc hoạt động nhóm.
Cử động lóng ngóng, vụng về, dễ vấp ngã hoặc đánh rơi đồ.
Khó bắt chước động tác của người khác.
Tránh né, lo sợ khi phải làm việc mới.
Dễ cáu hoặc bùng nổ khi bị thúc ép làm nhanh.
Mất nhiều thời gian để hoàn thành việc đơn giản so với bạn bè.
4. Hướng can thiệp và phục hồi: Dạy đúng để não trẻ tự kỷ tạo “bản đồ vận động”
Tin vui là: rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ có thể cải thiện rõ nếu cha mẹ hiểu đúng và rèn đúng.
Dạy từng bước nhỏ, rõ ràng
Bạn hãy chia một hoạt động thành các bước thật cụ thể.
Ví dụ rửa tay:
Bước 1: Mở vòi nước
Bước 2: Làm ướt tay
Bước 3: Lấy xà phòng
Bước 4: Chà tay
Bước 5: Xả nước
Bước 6: Lau khô
Bạn nói ngắn, làm mẫu, rồi để con làm. Lặp lại mỗi ngày. Não con sẽ ghi.
Tăng trải nghiệm thực tế, đừng làm thay
Hãy để con tự làm trong vùng an toàn.
Con mặc áo chậm cũng được.
Con đổ nước ra bàn cũng được.
Con làm rơi thì nhặt lại.
Mỗi lần tự làm là một lần não vẽ thêm đường đi.
Giúp trẻ tự kỷ kết hợp cảm giác và vận động
Những hoạt động vừa chơi vừa tập rất hiệu quả:
Leo cầu thang, đếm bước
Ném bóng qua lại
Xếp hình
Gấp giấy
Nặn đất sét
Chuyển hạt bằng muỗng
Dùng kẹp gắp đồ
Đây là cách luyện phối hợp tay, mắt, lực, nhịp.
Lồng ghép nhịp điệu để não trẻ tự kỷ dễ nhớ
Nhịp điệu giúp con nhớ chuỗi hành động tốt hơn.
Bạn có thể:
Đánh răng theo bài hát quen
Vỗ tay theo nhịp khi bước đi
Dọn đồ theo nhịp đếm
Nhịp giúp não “đóng khung” trình tự, giảm rối.
Khen đúng và khen cụ thể
Khen cụ thể giúp não con ghi nhận tiến bộ.
“Mẹ thấy con tự cho tay vào áo được rồi.”
“Con nhớ mở vòi nước trước, giỏi quá.”
“Con cố gắng cài được một nút rồi, mẹ tự hào.”
Cảm xúc tích cực là nhiên liệu cho trí nhớ vận động.
5. Thông điệp:
Rối loạn phối hợp vận động ở trẻ tự kỷ không phải là lỗi của con.
Đó chỉ là dấu hiệu: não con chưa tìm được bản đồ vận động cho cơ thể.
Khi cha mẹ kiên nhẫn, dạy con qua trải nghiệm thực tế, chia nhỏ từng bước, lặp đi lặp lại trong niềm vui và yêu thương, từng hành động vụng về sẽ dần trở thành sự tự tin và linh hoạt.
