VÌ SAO TRẺ CHẬM NÓI CẦN CHƠI VỚI ÂM THANH TRƯỚC KHI HỌC NÓI?
Vì sao trẻ chậm nói cần chơi với âm thanh trước khi học nói? Bài viết giúp cha mẹ hiểu cơ chế não bộ trước khi nói, giai đoạn vàng của bập bẹ và các trò chơi âm thanh đơn giản để kích hoạt ngôn ngữ tự nhiên cho con.
Rất nhiều cha mẹ bước vào hành trình dạy con nói bằng một tâm trạng giống nhau: nôn nóng.
Nôn nóng vì thấy con cùng tuổi đã gọi “mẹ ơi”.
Nôn nóng vì nghe người ta nói “chậm nói là phải luyện phát âm”.
Nôn nóng vì mỗi ngày con im lặng là một ngày cha mẹ thấy tim mình thắt lại.
Và thế là cha mẹ bắt đầu dạy con nói theo kiểu “đi thẳng vào mục tiêu”.
Con nói “ba” đi.
Con nói “mẹ” đi.
Con nói “ăn” đi.
Con nói “uống” đi.
Nhưng càng ép, con càng lùi. Con quay mặt. Con cáu. Con né. Con không hợp tác. Có bé còn bật khóc hoặc la hét khi nghe cha mẹ yêu cầu “nói đi con”.
Nhiều cha mẹ đau lắm. Đau đến mức tự hỏi: “Có phải con không muốn nói? Có phải con bướng? Có phải con lười?”
Không.
Vấn đề thường không nằm ở ý chí của con. Vấn đề nằm ở chỗ: não ngôn ngữ của con chưa sẵn sàng.
Và trước khi nói, não cần một giai đoạn rất quan trọng nhưng hay bị bỏ qua: chơi với âm thanh.
Tôi gọi đó là giai đoạn “tắm trong âm thanh”.
Giống như hạt giống cần nước trước khi nảy mầm, não ngôn ngữ cần được ngập trong âm thanh trước khi bật ra tiếng nói đầu tiên.
Trẻ học nói không bắt đầu bằng lời, mà bắt đầu bằng lắng nghe và cảm nhận
Nếu bạn quan sát một em bé phát triển bình thường, bạn sẽ thấy con không nói ngay.
Con nhìn.
Con nghe.
Con ê a.
Con cười.
Con hét.
Con ngân nga.
Con bập bẹ những âm vô nghĩa.
Tất cả những thứ đó không phải “vô nghĩa” đâu.
Đó chính là bài tập đầu tiên của não để chuẩn bị nói.
Trẻ học nói không bắt đầu bằng từ. Trẻ học nói bắt đầu bằng âm.
Âm thanh là chất liệu thô của ngôn ngữ. Nếu con chưa chơi được với chất liệu thô, bạn bắt con “xây nhà” bằng câu chữ, não sẽ không hiểu mình đang làm gì.
Nhiều cha mẹ nghĩ trẻ học nói bằng tai. Nhưng thực ra trẻ học nói bằng cả một hệ thống phối hợp:
Tai để nghe
Mắt để nhìn khẩu hình và nét mặt
Cơ thể để cảm nhận nhịp và cảm xúc
Miệng để tập điều khiển hơi, môi, lưỡi
Và trái tim để gắn âm thanh với sự kết nối
Cho nên, khi con “chơi âm thanh”, con đang kích hoạt cùng lúc rất nhiều vùng não.
Đó là bước chuẩn bị tự nhiên nhất, đúng nhất.
Trước khi nói, não cần “lắng nghe”
Tôi hay ví não của trẻ nhỏ như một dàn nhạc đang lên dây.
Nếu nhạc cụ chưa lên dây, bạn bắt cả dàn nhạc chơi một bản giao hưởng, kết quả sẽ chỉ là tiếng chói, tiếng lạc nhịp, tiếng bực bội.
Não của trẻ cũng vậy.
Khi con nghe, cảm và bắt chước âm thanh, vùng thính giác, vùng cảm xúc và vùng vận động được kích hoạt cùng lúc.
Con nghe tiếng mưa rơi, não học về cao độ và tiết tấu.
Con nghe tiếng mẹ cười, não ghi lại cảm xúc ấm áp gắn với âm thanh đó.
Con nghe tiếng chó sủa, xe chạy, tiếng nước chảy, tiếng cửa đóng, não đang phân loại âm, tạo bản đồ âm thanh trong đầu.
Con bắt chước “gâu gâu”, “bùm”, “boong”, não đang tập điều khiển cơ miệng và hơi thở.
Bạn thấy không, con đang luyện nói mà không cần bị ép “phát âm chuẩn”.
Nếu cha mẹ chỉ dạy con phát âm mà không cho con nghe và chơi âm thanh đủ lâu, não ngôn ngữ chưa sẵn sàng. Con có thể lặp lại một âm nào đó, nhưng con không hiểu, không vui, không kết nối. Và rồi con sẽ dừng.
Nhiều phụ huynh nói với tôi: “Con nói được vài từ rồi lại mất.” Một trong những lý do hay gặp là nền tảng tiền ngôn ngữ chưa vững, con chưa có niềm vui với âm thanh, nên lời nói không trụ được.
Chơi âm thanh là giai đoạn vàng trước khi nói
Khi con “chơi âm thanh”, con đang làm ba việc cực quan trọng.
Một là tập điều khiển bộ máy nói
Nói không chỉ là “biết từ”. Nói là một kỹ năng vận động tinh vi.
Con phải điều khiển hơi thở.
Con phải điều khiển môi.
Con phải điều khiển lưỡi.
Con phải điều khiển hàm.
Con phải điều khiển nhịp đóng mở miệng.
Chơi âm thanh là cách con tập bộ máy đó một cách tự nhiên.
Con ê a, là con tập hơi.
Con bập bẹ, là con tập môi.
Con cười thành tiếng, là con tập phối hợp hơi và thanh quản.
Con hét, con ngân, là con tập độ mạnh và độ dài của âm.
Không có giai đoạn này, con sẽ rất khó chuyển sang nói rõ.
Hai là kết nối cảm xúc với âm thanh, nền tảng của ngôn ngữ biểu cảm
Ngôn ngữ không chỉ là nói đúng. Ngôn ngữ là nói có cảm xúc.
Bạn muốn con nói “mẹ ơi” bằng sự gọi thật sự, chứ không phải đọc như cái máy.
Muốn vậy, con phải gắn âm thanh với cảm xúc và sự kết nối.
Khi bạn bắt chước tiếng con, con thấy được lắng nghe.
Khi bạn cười với con trong lúc chơi âm, con thấy vui.
Khi con phát âm và bạn đáp lại, con thấy âm thanh có sức mạnh.
Và lúc đó, con sẽ muốn tạo âm nhiều hơn.
Ba là học chú ý và tương tác
Nói là tương tác hai chiều. Không có tương tác, lời nói rất khó xuất hiện.
Khi con chơi âm thanh, con học:
Nghe người khác tạo âm
Chờ đến lượt
Bắt chước
Nhìn phản ứng của người đối diện
Tạo âm tiếp theo
Đó chính là nền của hội thoại.
Vì vậy, bập bẹ, ê a, cười, hét, ngân nga không phải chuyện linh tinh. Mỗi âm thanh là một bài tập não.
Đó là giai đoạn vàng.
Vì sao nhiều trẻ chậm nói bị “kẹt” ở giai đoạn âm thanh?
Có nhiều lý do, nhưng phổ biến nhất là:
Con nghe chưa đủ và chưa đúng, thiếu trải nghiệm âm thanh sống động.
Con bị màn hình cuốn đi từ sớm, não quen nhận âm thanh một chiều, không có tương tác.
Con ít được người lớn đáp lại khi con phát âm, nên con không thấy âm thanh có ý nghĩa.
Con có khó khăn về cảm giác, không thích tiếng ồn, nên con né âm thanh.
Con quá căng thẳng, không đủ bình an để chơi và tạo âm.
Cho nên, nếu con chậm nói, việc đầu tiên không phải ép con phát âm. Việc đầu tiên là khơi lại niềm vui với âm thanh.
Cách giúp con chơi âm thanh hằng ngày, đơn giản mà hiệu quả
Bạn không cần đồ chơi đắt tiền. Bạn cần sự đều đặn và đúng cách.
1) Bắt chước âm con phát ra
Con “a”. Bạn “a”.
Con “ư”. Bạn “ư”.
Con “ừm”. Bạn “ừm”.
Nghe thì đơn giản, nhưng đây là nền của giao tiếp.
Vì con sẽ hiểu: mình phát âm, người khác đáp lại. Âm thanh của mình có giá trị.
Bạn nhớ dùng ánh mắt, nụ cười, và một nhịp chờ, đừng làm nhanh quá.
2) Chơi trò nghe và bắt chước
Chọn âm vui, ngắn, dễ:
Tiếng động vật: meo, gâu, ò ó o
Tiếng đồ vật: bùm, boong, tách tách
Tiếng phương tiện: bíp bíp, vù vù
Tiếng thiên nhiên: tí tách, ào ào
Bạn làm một âm, chờ con nhìn, rồi làm lại. Nếu con chưa bắt chước được, bạn vẫn vui, vẫn lặp lại, không biến thành bài kiểm tra.
Mục tiêu là con tham gia, không phải con làm đúng ngay.
3) Dùng đồ chơi phát âm thanh thật
Lục lạc
Trống nhỏ
Chuông
Sáo
Tiếng nước chảy
Hai cái thìa gõ nhau
Bạn làm âm, rồi đưa cho con làm. Khi con làm, bạn “ồ” lên vui vẻ. Con sẽ thích. Và khi thích, con sẽ tạo âm nhiều hơn.
4) Hát ru, ngân nga, đọc thơ
Hát ru không cần đúng nhạc. Chỉ cần nhịp đều và ấm.
Ngân nga giúp con cảm nhận ngữ điệu. Đọc thơ giúp con cảm nhịp.
Ngôn ngữ Việt giàu nhạc tính. Nếu bạn cho con được tắm trong nhạc tính ấy, con sẽ dễ bật lời hơn nhiều.
5) Khuyến khích con phát âm khi vận động
Vận động kích hoạt não rất mạnh. Khi con nhảy, chạy, leo, lăn bóng, bạn thêm âm ngắn:
“Ồ”
“A”
“Bùm”
“Boong”
“Đây”
“Nữa”
Âm đi cùng chuyển động giúp con cảm nhận và diễn đạt cùng lúc. Rất nhiều trẻ bật âm đầu tiên trong lúc chơi vận động, không phải lúc ngồi bàn học.
6) Một nguyên tắc vàng: biến âm thanh thành niềm vui, không phải nhiệm vụ
Nếu mỗi lần con phát âm là bị kiểm tra, con sẽ tắt.
Nếu mỗi lần con phát âm là được vui, được cười, được kết nối, con sẽ mở.
Bạn hãy nhớ: trẻ nói vì trẻ muốn kết nối, không phải vì trẻ muốn làm hài lòng người lớn.
Khi trẻ chậm nói biết chơi âm thanh, ngôn ngữ sẽ tự nhiên xuất hiện
Khi âm thanh trở thành niềm vui, não con tự mở vùng nói mà không cần ép.
Con sẽ:
Nhìn, nghe, phản ứng linh hoạt hơn.
Cảm nhận nhịp điệu trong lời nói.
Bắt chước tốt hơn.
Chú ý lâu hơn.
Và dần nói ra bằng cảm xúc thật.
Chơi là học. Âm thanh là ngôn ngữ đầu tiên của linh hồn.
Muốn con nói, hãy để con chơi với thế giới bằng âm thanh trước.
