TÁC DỤNG CỦA ÂM NHẠC ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN NÃO BỘ TRẺ TỰ KỶ
Âm nhạc có thể kích hoạt các vùng não liên quan đến cảm xúc, chú ý, giao tiếp và kết nối xã hội ở trẻ tự kỷ. Bài viết giải thích cơ chế khoa học dễ hiểu và hướng dẫn lộ trình 21 ngày nghe nhạc đúng cách để hỗ trợ con bình tĩnh, ngủ tốt, tăng tương tác.
Có một điều rất lạ mà nhiều cha mẹ từng trải qua.
Có những ngày con căng như dây đàn. Con dễ cáu, dễ la, khó hợp tác, khó ngồi yên. Bạn nói một câu, con như bùng lên mười câu. Bạn đưa con vào bàn học, con chạy trốn. Bạn bế con, con giãy. Bạn muốn ôm con cho bình tĩnh, con lại càng khó chịu.
Nhưng rồi chỉ cần mở một bản nhạc nhẹ, đúng nhịp, đúng “độ an toàn” với hệ thần kinh của con, bạn sẽ thấy điều kỳ diệu.
Vai con hạ xuống. Nhịp thở chậm lại. Đôi mắt bớt căng. Có bé còn tự nhiên lại gần, ngồi cạnh mẹ, tay nghịch tóc mẹ, hoặc nhìn mẹ lâu hơn bình thường.
Không phải vì nhạc có phép màu.
Mà vì âm nhạc đi vào não theo một con đường đặc biệt. Con đường ấy không cần con phải nói. Không cần con phải hiểu lời. Không cần con phải cố gắng.
Âm nhạc chạm thẳng vào hệ thần kinh.
Và với trẻ tự kỷ, nơi hay “kẹt” nhất lại chính là hệ thần kinh: quá nhạy, quá tải, báo động liên tục, khó điều hòa, khó kết nối.
Vì vậy, âm nhạc trị liệu đã được nghiên cứu nhiều thập kỷ như một phương pháp hỗ trợ trẻ rối loạn phổ tự kỷ. Nhiều công trình cho thấy âm nhạc có thể kích hoạt các vùng não liên quan đến giao tiếp, cảm xúc và kết nối xã hội, là những lĩnh vực trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn.
Nếu cha mẹ cho con nghe nhạc chữa lành đều đặn 21 ngày, bạn đang tạo ra một chu kỳ can thiệp ngắn hạn nhưng đủ dài để não bắt đầu “học lại” cách bình tĩnh. Não có một khả năng rất quý gọi là tính dẻo, nghĩa là não có thể thay đổi đường đi của tín hiệu khi được kích hoạt đúng và lặp lại đủ.
Nói đơn giản: não có thể tập lại thói quen bình an.
Não bộ trẻ tự kỷ phản ứng thế nào với âm nhạc?
Tôi sẽ giải thích theo cách dễ hiểu, không làm bạn thấy “học thuật”, nhưng vẫn đúng bản chất.
1) Âm nhạc kích hoạt vùng ngôn ngữ và hệ bắt chước
Nhiều nghiên cứu dùng chụp cộng hưởng từ quan sát thấy khi trẻ nghe âm nhạc có nhịp rõ ràng, nhất là nhạc có giai điệu đều và cấu trúc dễ đoán, lưu lượng máu và hoạt động ở những vùng liên quan đến xử lý ngôn ngữ tăng lên.
Bạn có thể hiểu thế này.
Não học nói không chỉ bằng tai, mà bằng nhịp, bằng mô hình, bằng lặp lại.
Âm nhạc có nhịp giống như “đường ray”. Khi có đường ray, não dễ chạy theo. Khi não chạy theo nhịp, trẻ dễ bắt chước âm thanh hơn, dễ mô phỏng hơn, và từ đó hỗ trợ cho ngôn ngữ.
Nhiều phụ huynh hay nói: “Con tôi không bắt chước lời, nhưng lại lẩm nhẩm theo giai điệu.” Đúng rồi. Vì giai điệu là cách não đi đường vòng để chạm tới ngôn ngữ.
2) Âm nhạc điều hòa trung tâm cảm xúc, giảm báo động
Trong não có một vùng giống như chuông báo động. Khi vùng này hoạt động mạnh, trẻ dễ lo âu, dễ giật mình, dễ bùng nổ, dễ phòng thủ, khó tiếp nhận.
Âm nhạc êm, nhịp chậm, tần số thấp vừa phải có thể giúp giảm mức báo động đó. Khi báo động giảm, cơ thể bắt đầu tiết ra những chất giúp dễ chịu, thư giãn và ổn định tâm trạng.
Bạn sẽ thấy con bớt “chói”. Bớt “bật”. Bớt “vỡ”.
Và khi cảm xúc dịu, mọi can thiệp khác mới có cửa để đi vào. Trẻ đang căng không thể học. Trẻ đang sợ không thể kết nối. Trẻ đang quá tải không thể nghe lời.
Âm nhạc giúp mở cánh cửa an toàn trước.
3) Âm nhạc giúp não đồng bộ nhịp, tăng khả năng tập trung và kiểm soát
Bạn có để ý không, khi con căng, con chạy nhanh hơn, thở gấp hơn, mắt đảo nhiều hơn, tay kích thích nhiều hơn. Đó là dấu hiệu nhịp não và nhịp cơ thể đang “cao”.
Khi nghe nhạc nhịp chậm, đều, cơ thể có xu hướng kéo nhịp tim và nhịp thở chậm lại. Khi nhịp cơ thể chậm lại, vùng não phía trước, nơi giữ vai trò tập trung và kiểm soát hành vi, có cơ hội hoạt động tốt hơn.
Nói đơn giản: nhạc giúp con “hạ nhiệt” để con điều khiển được chính mình.
Không phải con bỗng ngoan. Mà là não con bớt bị cuốn trôi.
21 ngày nghe nhạc: Những thay đổi thường thấy theo từng giai đoạn
Tôi nhắc lại một điều cho công bằng.
21 ngày nghe nhạc không phải phép màu. Nó không thay thế can thiệp chuyên sâu. Nó là một công cụ hỗ trợ mạnh, giúp hệ thần kinh ổn định hơn, từ đó con học tốt hơn, ngủ tốt hơn, tương tác tốt hơn.
Dưới đây là những thay đổi mà nhiều gia đình thường quan sát thấy khi làm đúng và đều.
Ngày 1 đến ngày 7: Giai đoạn hạ kích động ban đầu
Ở tuần đầu, con có thể chưa “ngoan” ngay. Thậm chí có ngày con còn phản ứng vì lạ.
Nhưng nếu chọn nhạc phù hợp, bạn sẽ thường thấy:
Con dễ vào giấc hơn một chút, hoặc ngủ sâu hơn một chút.
Một số hành vi lặp lại giảm nhẹ, hoặc xuất hiện ít dồn dập hơn.
Cơn bùng nổ có thể ngắn hơn vì con hồi phục nhanh hơn.
Đây là giai đoạn hệ thần kinh làm quen với nhịp an toàn. Giống như một người vừa đi mưa về, cần thời gian để ấm lại.
Ngày 8 đến ngày 14: Giai đoạn tăng khả năng chú ý và hợp tác
Khi hệ thần kinh đã bớt báo động, con bắt đầu có “chỗ trống” để chú ý.
Bạn có thể thấy:
Thời gian con ngồi yên lâu hơn một chút.
Con dễ hợp tác hơn trong các hoạt động nhẹ, nhất là hoạt động có nhịp.
Con hiểu lời tốt hơn, vì con bớt căng.
Con chịu ở gần người lớn hơn, ít chạy trốn hơn.
Điều quan trọng là lúc này, cha mẹ nên tranh thủ tạo tương tác. Nhạc không phải để con một mình. Nhạc là nền để hai người gặp nhau trong bình an.
Ngày 15 đến ngày 21: Giai đoạn kết nối và phục hồi
Đây là giai đoạn nhiều phụ huynh bắt đầu “thấy con khác”.
Giấc ngủ đều hơn, ít tỉnh giữa đêm hơn.
Con ít cáu gắt, dễ chịu hơn.
Giao tiếp mắt tăng lên.
Con chủ động lại gần nhiều hơn.
Một số trẻ bắt đầu xuất hiện âm mới, từ mới, hoặc biết bắt chước dễ hơn.
Khả năng tham gia hoạt động xã hội tăng, con ít né hơn.
Đây là dấu hiệu tính dẻo của não bắt đầu phát huy: não học lại nhịp an toàn và mở cửa tương tác.
Lợi ích cụ thể của âm nhạc với trẻ tự kỷ sau 21 ngày nghe đúng cách
1) Cải thiện giao tiếp và ngôn ngữ
Khi con bớt căng, con mới nhìn. Khi con nhìn, con mới học. Khi con học, con mới phát triển ngôn ngữ.
Bạn có thể thấy:
Con phản ứng tốt hơn khi được gọi tên.
Con mô phỏng âm thanh tốt hơn, nhất là âm theo nhịp.
Con tăng giao tiếp chủ động, biết “gọi” bằng ánh mắt, cử chỉ.
Hiện tượng nhại lại vô nghĩa có thể giảm, vì con bắt đầu có chú ý thực sự vào người đối diện.
2) Giảm hành vi kích động
Âm nhạc hỗ trợ giảm hoóc môn căng thẳng, làm dịu hệ thần kinh, từ đó giúp giảm:
La hét
Ném đồ
Tự kích thích quá mức
Tăng động dồn dập
Cơn ăn vạ kéo dài
Bạn sẽ thấy con vẫn có lúc khó chịu, nhưng khả năng tự hồi phục tốt hơn. Đây là điểm mấu chốt. Không phải con không bao giờ bùng nổ, mà là con biết quay về nhanh hơn.
3) Tăng kỹ năng xã hội
Trẻ tự kỷ khó kỹ năng xã hội không hẳn vì con “không thích người”. Nhiều con rất muốn, nhưng con không chịu nổi quá tải.
Âm nhạc giúp con dễ chịu hơn với sự hiện diện của người khác. Vì vậy:
Con chịu nhìn mắt hơn.
Con dễ hòa vào hoạt động nhóm hơn, nhất là hoạt động có nhịp.
Con bớt tránh né, bớt chạy trốn.
Con bắt chước xã hội tốt hơn vì con có nền bình tĩnh.
4) Cải thiện giấc ngủ, nền tảng của mọi sự phát triển
Giấc ngủ là “xưởng sửa chữa” của não. Trẻ ngủ kém thì ngày hôm sau sẽ tăng động hơn, cáu hơn, khó học hơn.
Âm nhạc nhịp chậm trước giờ ngủ giúp:
Dễ vào giấc
Ngủ sâu
Ngủ dài
Ít tỉnh giữa đêm
Khi con ngủ tốt hơn, bạn sẽ thấy cả nhà đều được cứu. Cha mẹ bớt kiệt sức, con bớt căng, can thiệp ban ngày hiệu quả hơn.
5) Xoa dịu hệ thần kinh, giúp con dễ học hơn
Khi hệ thần kinh ổn, nhịp tim ổn, nhịp thở ổn, con ở trạng thái “an toàn”. Trạng thái an toàn là trạng thái học tốt nhất.
Âm nhạc giúp con đi về trạng thái đó nhanh hơn.
Và đó là lý do tôi gọi âm nhạc là “đường vào trái tim” của trẻ tự kỷ, vì nó đi vòng qua những rào chắn của ngôn ngữ.
Điều kiện để đạt kết quả tối ưu trong 21 ngày
Bạn làm càng đơn giản, càng đều, càng hiệu quả.
1) Thời lượng lý tưởng
Mỗi ngày 30 đến 60 phút. Nếu con nhạy, bạn bắt đầu 10 đến 15 phút, rồi tăng dần. Không cần tham. Não cần đều, không cần quá nhiều.
2) Thời điểm phù hợp
Trước giờ ngủ.
Sau ăn, lúc chơi yên tĩnh.
Trong lúc đọc sách, vẽ, xếp hình.
Tránh mở nhạc lúc con đang quá bùng nổ và bạn muốn “dập ngay”. Khi con bùng nổ, hãy ưu tiên an toàn và làm dịu bằng cách phù hợp, rồi mới đưa nhạc vào.
3) Loại nhạc nên chọn
Nhạc không lời, nhịp chậm, đều.
Nhạc tần số thấp, êm, không dồn dập.
Nhạc thiền nhẹ, tiếng chuông, tiếng nước, tiếng gió, âm nền yên tĩnh.
Một số gia đình thích nhạc tần số 432 héc hoặc nhạc nhịp thư giãn, bạn có thể thử nhưng phải quan sát phản ứng của con. Không có một loại chung cho tất cả.
Điều quan trọng hơn tên gọi là cảm giác con có an toàn hay không. Nếu con nhăn mặt, bịt tai, kích động, đó là nhạc không phù hợp.
4) Không dùng tai nghe khi trẻ ngủ
Hãy mở loa vừa đủ nghe để con cảm nhận rung động tự nhiên, không gây áp lực trực tiếp lên tai. Tai nghe có thể làm một số trẻ quá tải mà cha mẹ không biết.
5) Cha mẹ nên làm một việc rất nhỏ nhưng rất giá trị
Ngồi cạnh con 3 đến 5 phút lúc nhạc đang mở. Không dạy gì cả. Chỉ ở đó, thở chậm, ánh mắt dịu, bàn tay ấm.
Vì điều chữa lành mạnh nhất không phải bản nhạc. Điều chữa lành mạnh nhất là cảm giác an toàn được lặp lại mỗi ngày.
Âm nhạc không thay thế trị liệu, nhưng là công cụ đẩy nhanh sự tiến triển của trẻ tự kỷ
21 ngày nghe nhạc chữa lành não bộ không phải phép màu. Nhưng đó là một phương pháp dựa trên khoa học thần kinh và quan sát thực tế, giúp:
Điều hòa cảm xúc
Giảm căng thẳng
Hỗ trợ ngôn ngữ
Cải thiện kỹ năng xã hội
Tăng chất lượng giấc ngủ
Tăng tính dẻo của não ở trẻ tự kỷ
Nhạc không chữa thay cha mẹ. Nhạc không làm thay chuyên gia. Nhưng nhạc có thể mở ra một trạng thái mà ở đó, con dễ học hơn, dễ kết nối hơn, dễ tiến bộ hơn.
Và khi con bắt đầu biết bình tĩnh, cha mẹ sẽ thấy một cánh cửa khác mở ra.
Cánh cửa hy vọng.
