Luật sư, diễn giả Phạm Thành Long – Nghệ thuật khen chê trong dạy con dành cho cha mẹ
Là cha mẹ, chúng ta thường tin rằng mình nói gì cũng xuất phát từ tình yêu. Và đúng là như vậy. Nhưng có một sự thật là: tình yêu không đủ để bảo vệ con khỏi những “tổn thương” do chính lời nói của cha mẹ tạo ra.
Một lời khen thiếu tinh tế có thể trở thành áp lực. Một lời chê sai cách có thể hóa thành vết sẹo. Đôi khi chúng ta ca ngợi con “lên tận trời xanh” để con vui, để con cố gắng. Nhưng cũng có lúc, vì mệt mỏi và kỳ vọng, chúng ta buông một câu chê bai quá lời, rồi tự trấn an: “Thì bố mẹ nói thế cho nó tỉnh ra!”
Vấn đề là: trẻ không “tỉnh”, trẻ “thu mình”. Trẻ không “bật lên”, trẻ “tụt xuống dốc”. Cái đi xuống ấy không phải là điểm số. Mà là niềm tin về bản thân.
Trong nhiều chia sẻ về việc dạy con, luật sư, diễn giả Phạm Thành Long đưa ra những góc nhìn rất thẳng thắn: lời nói của cha mẹ không chỉ là câu chữ, mà là năng lượng, là định hướng, là thứ trẻ mang theo để nhìn chính mình. Khi cha mẹ làm chủ nghệ thuật khen–chê, con không chỉ nghe lời hơn. Con còn lớn lên với một nội lực bền vững: tự tin, tự trọng và phát triển.
Nghệ thuật khen–chê là “nghệ thuật gieo hạt” vào tâm trí con
Cha mẹ hay hỏi: “Sao nói mãi con không nghe?”
Nhưng câu hỏi đúng hơn đôi khi là: “Sao nói xong con không còn muốn nghe?”
Trẻ không chống đối lời góp ý. Trẻ chống đối cảm giác bị hạ thấp. Trẻ không ghét kỷ luật. Trẻ ghét bị so sánh, bị gắn nhãn, bị kết luận.
Một đứa trẻ được khen đúng cách sẽ sáng lên từ bên trong. Một đứa trẻ bị chê sai cách sẽ học cách phòng thủ: hoặc im lặng, hoặc cãi, hoặc làm lơ, hoặc giả vờ “vâng” để cho xong. Và thế là cha mẹ càng nói to hơn, gắt hơn, chặt hơn. Còn con thì càng xa hơn.
Phạm Thành Long nhắc đến một điều mà nhiều cha mẹ nghe xong giật mình: có những câu nói chỉ mất 3 giây để thốt ra, nhưng con mang theo 30 năm.
Vậy 3 sai lầm khen–chê “hại” con mà cha mẹ vô tình mắc phải là gì?
1. “Con nhà người ta” – Nỗi sợ lớn nhất phá hủy sự tự tin của trẻ
Đây là sai lầm phổ biến đến mức… nhiều nhà coi như “món gia vị” trong bữa cơm gia đình. Con làm sai một chút: lôi “con nhà người ta” ra. Con làm tốt một chút: vẫn lôi “con nhà người ta” ra để “kéo con lên”.
Nhưng tác dụng thực tế thì ngược lại. So sánh không tạo động lực bền vững. So sánh tạo ra nỗi sợ.
Luật sư Phạm Thành Long chỉ ra rằng, mỗi đứa trẻ là một cá thể độc đáo với những tài năng riêng biệt. Việc chỉ dùng một thước đo duy nhất như điểm số ở trường để so sánh là một cách nhìn phiến diện và không công bằng.
Đứa trẻ nào cũng muốn được nhìn nhận như chính nó. Nhưng khi cha mẹ dùng một “mẫu chuẩn” của nhà khác để đo con mình, con sẽ hiểu một thông điệp rất lạnh lùng: “Con không đủ tốt.”
Và sự không đủ đó không nằm ở kỹ năng. Nó nằm ở nhân phẩm trong cảm nhận của trẻ. Trẻ bắt đầu tự hỏi: “Mình có giá trị không?” Rồi trẻ học một thói quen nguy hiểm: luôn nhìn ra ngoài để xin công nhận, thay vì nhìn vào trong để xây nội lực.
Phạm Thành Long cũng chia sẻ ông từng là “nạn nhân” của lối so sánh này, và cảm giác “đội sổ” đã ám ảnh ông trong nhiều năm. Một câu chuyện như vậy khiến nhiều cha mẹ tỉnh ra: hóa ra những câu “mình nói cho vui” lại có thể trở thành một cái bóng dài trong tâm trí con.
Và có một câu nói nghe vừa buồn cười vừa đau, nhưng rất thật:
“Bố mày hỏi con là con ơi con sợ nhất là con gì trông con mới trả lời là bố con sợ nhất là con nhà người ta.”
Đó là câu trả lời của một đứa trẻ đã sống quá lâu trong nỗi sợ bị đem ra so với người khác. Và nỗi sợ đó không chỉ làm con buồn. Nó làm con mất can đảm thử cái mới, mất dũng khí thất bại, mất niềm vui học hỏi.
Thay vì chạy theo một hình mẫu hoàn hảo nào đó, vai trò của chúng ta là khám phá và công nhận những điểm mạnh riêng của con. Mỗi đứa trẻ đều là một thiên tài ở một lĩnh vực nào đó, và việc tìm ra “điểm thiên tài” ấy chính là chìa khóa để giúp con phát triển một cách toàn diện và hạnh phúc.
Bạn muốn con giỏi lên? Hãy thôi so sánh con với người khác. Hãy so sánh con của hôm nay với con của hôm qua. Hãy nhìn “tiến bộ” thay vì nhìn “xếp hạng”.
Khi đã hiểu tác hại của so sánh, ta sẽ gặp một nguyên tắc sâu sắc hơn: cha mẹ tập trung vào điều gì, điều đó lớn lên trong con.
2. Nguyên tắc “Tập trung”: Điều bạn nói đến nhiều nhất sẽ trở thành sự thật
Có những gia đình mà không khí trong nhà giống như… một phòng họp kiểm điểm. Con vừa bước vào đã thấy “chuẩn bị bị chê”. Và kỳ lạ là: càng chê, càng nói về lỗi, lỗi càng nhiều. Con càng bừa bộn, càng chậm chạp, càng lì lợm, càng lười biếng, càng mất tập trung.
Luật sư Phạm Thành Long nhấn mạnh một nguyên lý tâm lý quan trọng: “cái gì mà chúng ta tập trung vào thì nó nở ra”. Ngôn từ của cha mẹ mang một nguồn năng lượng mạnh mẽ, có khả năng tác động trực tiếp đến suy nghĩ, niềm tin và hành động của trẻ.
Điều này không chỉ là cảm nhận. Một ví dụ thường được nhắc đến: khoa học chỉ ra rằng ngôn từ mang năng lượng, có thể tác động đến cả vật chất, như trong thí nghiệm nổi tiếng về các tinh thể nước hình thành nên những bông tuyết đẹp đẽ khi nghe lời yêu thương và trở nên xấu xí khi tiếp xúc với lời cay nghiệt.
Điều quan trọng ở đây không phải là tranh luận về thí nghiệm đó đúng đến mức nào, mà là hiểu nguyên lý tâm lý mà nó minh họa: môi trường ngôn từ tạo ra môi trường nội tâm. Trẻ sống trong lời dịu dàng sẽ dễ phát triển sự an toàn. Trẻ sống trong lời cay nghiệt sẽ phát triển cơ chế phòng thủ.
Nguyên tắc này có hai mặt:
Khi chúng ta liên tục tập trung vào điểm yếu, điểm chưa tốt và “nói về nó nhiều quá”, đứa trẻ sẽ dần tin rằng đó là sự thật về bản thân. Điều này vô tình làm cho những điểm yếu đó càng trở nên tồi tệ hơn.
Bạn có để ý không: cha mẹ nói “con lười” nhiều quá, rồi con thật sự lười. Cha mẹ nói “con hậu đậu” nhiều quá, rồi con càng hậu đậu. Bởi vì trẻ đang học cách định danh bản thân bằng chiếc nhãn cha mẹ dán lên.
Ngược lại, khi chúng ta tập trung vào những điểm tốt, những hành động tích cực và những điểm mạnh của con, những khả năng đó sẽ được nuôi dưỡng, mở rộng và phát triển mạnh mẽ hơn.
“Muốn cái gì thì nói nhiều về cái đó.”
Muốn con tự tin, nói nhiều về những khoảnh khắc con dám thử. Muốn con kỷ luật, nói nhiều về những lần con tự nhắc mình. Muốn con tử tế, nói nhiều về những lần con biết quan tâm. Không phải khen bừa. Mà là nhìn thấy đúng và gọi tên đúng.
Nhưng cha mẹ thường vướng một nỗi lo: “Nếu chỉ tập trung vào điểm tốt, vậy con sai thì sao? Không lẽ không được chê?”
Được góp ý. Nhưng đừng “chê” theo kiểu làm con tổn thương. Và đây là cây cầu nối giữa nguyên tắc tập trung và kỹ thuật giao tiếp cụ thể: “phương pháp bánh kẹp”.
3. “Phương pháp bánh kẹp” – Công thức góp ý để con luôn lắng nghe
Có một nghịch lý trong dạy con: cha mẹ càng nói đúng, con càng không nghe… nếu cách nói khiến con thấy mình bị tấn công.
“Phương pháp bánh kẹp” giúp cha mẹ giữ được nội dung góp ý, mà vẫn giữ được trái tim của con.
Đây là một kỹ thuật giao tiếp cụ thể, giúp trẻ dễ dàng tiếp thu góp ý mà không cảm thấy bị chỉ trích hay tấn công. Phương pháp này gồm 3 bước đơn giản:
Bước 1: Lớp bánh mì trên (Khen ngợi). Bắt đầu bằng một lời khen chân thành về một điều cụ thể mà trẻ đã làm tốt. Ví dụ: “Mẹ thấy con đã rất tập trung và nỗ lực để hoàn thành bài văn của mình, đó là điều rất đáng khen!”
Bạn thấy không, ở bước này cha mẹ không khen kiểu “Con giỏi quá!” chung chung. Mà khen đúng hành vi: tập trung và nỗ lực. Khen kiểu này có tác dụng đặc biệt: con biết chính xác điều gì đang được công nhận, và con có thể lặp lại điều đó.
Bước 2: Phần nhân (Góp ý). Đưa ra lời góp ý mang tính xây dựng về một điểm duy nhất cần cải thiện. Hãy sử dụng cấu trúc “để cho… tốt hơn thì con cần…”. Ví dụ: “Để bài văn hay hơn nữa, con chỉ cần để ý sửa một vài lỗi chính tả nhỏ này thôi.”
Đây là điểm “ăn tiền”. Vì góp ý kiểu này không kết luận con là người thế nào. Nó chỉ nói bài làm cần điều gì. Nó không tấn công nhân cách. Nó điều chỉnh kỹ năng.
Bước 3: Lớp bánh mì dưới (Khen ngợi/Động viên). Kết thúc bằng một lời động viên khác để khẳng định lại giá trị và sự nỗ lực của trẻ. Ví dụ: “Mẹ tin với sự cẩn thận này, bài văn tiếp theo của con sẽ thật sự xuất sắc. Mẹ rất tự hào về sự cố gắng của con.”
Bằng cách bắt đầu và kết thúc bằng sự công nhận, chúng ta giúp trẻ cảm thấy an toàn, được tôn trọng, và từ đó cởi mở hơn để tiếp nhận lời góp ý ở giữa.
Bạn đã nhấn mạnh một câu rất quan trọng, và câu này nên được coi như “kim chỉ nam” của mọi cuộc đối thoại với con:
Thay vì chê hãy góp ý là có thể tốt lên được bằng cách nào.
Đúng. Vì chê là đóng cửa. Góp ý là mở đường. Chê làm con thấy “mình sai”. Góp ý làm con thấy “mình sửa được”.
Và điều thú vị là: phương pháp này không chỉ hiệu quả với trẻ em mà còn có thể áp dụng cho cả người lớn trong mọi tình huống giao tiếp. Nhưng với trẻ, nó còn quý hơn vì nó dạy con một kỹ năng sống: tiếp nhận phản hồi mà không sụp đổ, sửa sai mà không tự ghét mình.
Vì sao 3 sai lầm này “hại” con một cách âm thầm?
Vì nó tạo ra 3 thứ rất nguy hiểm trong tâm lý trẻ.
Thứ nhất là nỗi sợ bị đánh giá. Khi bị so sánh kiểu “con nhà người ta”, con sẽ không học vì tò mò nữa. Con học vì sợ thua. Mà học vì sợ thua thì sớm muộn cũng kiệt sức.
Thứ hai là niềm tin tiêu cực về bản thân. Khi cha mẹ tập trung vào lỗi và nói về lỗi quá nhiều, con sẽ nghĩ “mình là lỗi”. Và một đứa trẻ tin mình là lỗi sẽ hành xử đúng như lỗi.
Thứ ba là sự đứt gãy kết nối. Khi cha mẹ chê theo kiểu tấn công, con sẽ chọn im lặng hoặc chống đối. Đó không phải là “bướng”. Đó là tự vệ.
Cha mẹ muốn con thay đổi hành vi. Nhưng thứ cần thay đổi trước thường là cách cha mẹ dùng ngôn từ.
Cha mẹ cần làm gì ngay hôm nay để lời nói trở thành món quà?
Bạn không cần trở thành “cha mẹ hoàn hảo”. Chỉ cần trở thành cha mẹ có ý thức.
Từ hôm nay, mỗi khi bạn định buông một câu so sánh, hãy dừng lại 3 giây và tự hỏi: “Mình đang muốn con tốt lên, hay mình đang muốn trút bực?” Chỉ cần bạn dừng được 3 giây, bạn đã cứu được một lời nói khỏi biến thành vết thương.
Từ hôm nay, mỗi khi bạn muốn chê con, hãy chuyển câu chê thành câu góp ý theo cấu trúc: “Để cho… tốt hơn thì con cần…”. Câu nói ấy giống như đặt tay lên vai con thay vì đẩy con vào góc tường.
Từ hôm nay, hãy thử “phương pháp bánh kẹp” trong một tình huống nhỏ nhất, dễ nhất. Bài tập nhỏ thôi: tối nay, chọn một việc con làm được, khen cụ thể. Rồi góp ý một điểm duy nhất. Rồi kết bằng động viên. Chỉ một lần thôi. Bạn sẽ thấy ánh mắt con khác.
Và quan trọng nhất: hãy nhớ nguyên tắc tập trung. Bạn muốn điều gì lớn lên trong con, hãy nói nhiều về điều đó. Không phải nói để nịnh. Mà nói để nuôi.
Lời nói là la bàn của hành trình làm cha mẹ
Nuôi dạy con là một hành trình, và trên hành trình đó, lời nói chính là la bàn. Bằng cách làm chủ nghệ thuật khen–chê, tránh so sánh, tập trung vào điều tích cực và sử dụng các phương pháp góp ý xây dựng như “bánh kẹp”, chúng ta không chỉ đang uốn nắn hành vi, mà còn đang vun đắp một tâm hồn tự tin, vững vàng và hạnh phúc.
Bạn không chỉ đang dạy con “làm đúng”. Bạn đang dạy con “tin mình có thể tốt lên”.
Và bây giờ, tôi muốn hỏi bạn một câu để bạn làm ngay, đừng đọc xong rồi để đó.
Hôm nay, bạn sẽ chọn tập trung vào điểm mạnh nào của con mình để giúp con tỏa sáng?
