Phan Duy Thiệp – thay đổi không đến từ động lực, mà đến từ trách nhiệm
Có những ngày, bạn nhìn con và tự hỏi: “Mình đang dạy con điều gì, khi chính mình còn sống bừa bộn?”
Bạn không nói ra, vì sợ bị đánh giá. Nhưng bạn biết. Con biết. Và cái không khí trong nhà… nó biết.
Tôi đã gặp quá nhiều cha mẹ ở đúng chỗ đó: muốn con chăm, muốn con kỷ luật, muốn con tự giác. Nhưng chính cha mẹ lại sống theo cảm xúc, theo mệt mỏi, theo “hôm nay để mai”. Và rồi khi con trì hoãn, chúng ta giận. Khi con lười, chúng ta mắng. Khi con thiếu trách nhiệm, chúng ta đau.
Vì thế, tôi muốn bạn đọc câu chuyện này như một tấm gương. Không phải gương của “thành công”. Mà là gương của một người dám nói thật: Tôi đang sai. Và tôi bắt đầu lại.
Nhân vật của bài viết hôm nay là Phan Duy Thiệp.
Phan Duy Thiệp là ai?
Phan Duy Thiệp sinh ngày 11-11-1997 tại Bắc Ninh, hiện sống và làm việc tại Hà Nội. Thiệp không viết để khoe thành tích, không viết để chứng minh mình đúng. Thiệp viết để đánh dấu một điều rất hiếm ở người trẻ… và cả ở nhiều người lớn: sự tỉnh táo trước chính mình.
Trong bài viết của mình, Thiệp nói thẳng: nếu bạn tìm câu chuyện “từ số 0 đến triệu đô”, có thể bạn sẽ thất vọng. Vì hiện tại, Thiệp chỉ có một thứ: một sự bắt đầu. Và bắt đầu trong hoàn cảnh không dễ chịu: mơ hồ, áp lực, chưa có kết quả, còn gánh nợ.
Nhưng chính điều đó khiến câu chuyện này đáng đọc. Vì nó thật. Và nó giống đời sống của rất nhiều gia đình.
Những “vết trượt dài” mà cha mẹ nào cũng từng có
Thiệp mô tả một giai đoạn dài sống theo quán tính. Thiệp biết mình cần học, cần kỷ luật, cần rèn luyện. Nhưng thay vì hành động, Thiệp chọn trì hoãn: “Hôm nay mệt, thôi để mai.” “Chưa đủ điều kiện, chờ thêm chút.” “Bắt đầu bây giờ cũng chưa chắc thành công.”
Bạn có thấy quen không?
Đó cũng là câu nói của nhiều cha mẹ khi nói về việc đồng hành cùng con:
Mai đưa con đi đánh giá sau.
Mai bắt đầu nói chuyện với con sau.
Mai mình sẽ kiên nhẫn hơn.
Mai mình sẽ dạy con thói quen tốt.
Mai mình sẽ ngồi xuống lắng nghe con.
Rồi “mai” thành một năm. Thành hai năm. Thành “khi nào con lớn sẽ khác”.
Nhưng trẻ con không lớn theo kiểu “tự nhiên khác”. Trẻ lớn theo đúng môi trường mà nó đang sống.
Thiệp nói một câu rất đau: đáng sợ nhất không phải thất bại, mà là biết mình đang sai nhưng vẫn sống như thể không có gì xảy ra.
Tôi đồng ý. Và tôi xin nói thẳng thêm một câu, hơi khó nghe nhưng thật:
Nhiều gia đình không vỡ vì một biến cố lớn. Gia đình vỡ vì những lần “thôi kệ” nhỏ xíu tích tụ mỗi ngày.
Sự thay đổi của Thiệp bắt đầu từ đâu?
Không phải từ một cú hích hoành tráng. Thiệp nói: đổi không phải vì bỗng mạnh mẽ, mà vì nhận ra nếu tiếp tục kiểu cũ, sẽ tự kéo mình xuống một cách âm thầm.
Đây là điểm quan trọng về mặt tâm lý:
Con người chỉ thay đổi bền khi họ chịu đối diện với cái giá của việc không thay đổi.
Thiệp nhận ra: mỗi lần trì hoãn, mình yếu đi một chút. Mỗi lần bỏ kỷ luật, mình mất lòng tin vào bản thân. Mỗi lần tự nhủ “không sao đâu”, mình xa dần con người mình muốn trở thành.
Bạn có thấy điều này đang xảy ra trong gia đình bạn không?
Mỗi lần bạn quát con vì mệt, bạn mất một chút lòng tin của con.
Mỗi lần bạn hứa chơi với con rồi lại bận, bạn làm con học cách “lời nói không đáng tin”.
Mỗi lần bạn bảo con bớt cầm điện thoại trong khi chính bạn vẫn cầm, bạn dạy con một bài học rất rõ: người lớn nói một đằng, làm một nẻo.
Phan Duy Thiệp và bài học “hệ thống” cho cha mẹ
Thiệp nói kiểu sống cũ của mình không hẳn tệ, nhưng không đủ tốt để tự tôn trọng bản thân: làm việc không đến cùng, học không liên tục, kỷ luật kém, động lực ngắn hạn, luôn lưng chừng.
Cha mẹ cũng vậy. Nhiều người không phải cha mẹ “xấu”. Chỉ là… lưng chừng.
Thương con đấy, nhưng dễ nổi nóng.
Muốn con tốt đấy, nhưng thiếu nhất quán.
Muốn con tự giác đấy, nhưng không xây được nề nếp.
Muốn con mạnh mẽ đấy, nhưng lại bao bọc quá mức.
Nuôi con không cần bạn hoàn hảo. Nuôi con cần bạn có hệ thống.
Hệ thống ở đây là gì? Là những thứ nghe rất “đời”:
Bạn có giờ ngủ cố định cho con không?
Bạn có quy tắc về màn hình không?
Bạn có nguyên tắc về việc con cần làm trong nhà không?
Bạn có cách phản hồi khi con sai mà không nhục mạ con không?
Bạn có một lịch cố định để mỗi tuần thật sự ngồi nói chuyện với con không?
Không có hệ thống, bạn sẽ nuôi con bằng cảm xúc. Và cảm xúc thì… thất thường như thời tiết Hà Nội tháng 3.
Khi Thiệp viết blog: đó là một hành động “chịu trách nhiệm”
Thiệp nói rất rõ: viết blog không phải để chứng minh giỏi, không phải để tìm sự cảm thông. Thiệp viết vì ba lý do: tự nhắc mình đã chọn thay đổi; ghi lại quá trình rèn luyện; và chịu trách nhiệm với lời nói của mình.
Đọc đến đây, tôi chỉ muốn nhắn cha mẹ một điều:
Trẻ con không cần bạn hứa nhiều. Trẻ con cần bạn giữ lời.
Và cách giữ lời tốt nhất không phải là “thề”. Mà là tạo một cơ chế khiến bạn khó quay lại kiểu cũ. Thiệp làm điều đó bằng cách viết ra. Cha mẹ có thể làm điều đó bằng nhiều cách: ghi lại nguyên tắc gia đình, dán lên tủ lạnh; cam kết thống nhất giữa hai vợ chồng; nhờ người thân nhắc; hoặc làm việc với chuyên gia để có lộ trình rõ ràng.
“Tôi nợ chính mình một nỗ lực nghiêm túc” – câu này đáng để cha mẹ thuộc lòng
Thiệp nói: không ai nợ mình một kết quả. Không ai có trách nhiệm tin mình. Nhưng mình nợ chính mình một nỗ lực nghiêm túc, và bài viết này là bằng chứng: TÔI ĐÃ BẮT ĐẦU.
Tôi muốn chuyển câu này thành phiên bản dành cho cha mẹ:
Con bạn không nợ bạn việc trở thành “đứa trẻ lý tưởng”.
Nhưng bạn nợ con bạn một môi trường đủ an toàn để con phát triển.
Bạn nợ con bạn sự nhất quán.
Bạn nợ con bạn một người lớn biết xin lỗi khi sai.
Bạn nợ con bạn việc bắt đầu lại, kể cả khi bạn đã từng làm chưa tốt.
Và nếu bạn đang tự trách mình vì đã lỡ trì hoãn nhiều năm, tôi nói thật nhé:
Tự trách không nuôi được con. Chỉ nuôi được… stress.
Bạn không cần hoàn hảo để bắt đầu. Bạn chỉ cần bắt đầu thật.
Nếu bạn muốn con thay đổi, hãy làm một việc ngay hôm nay
Bạn đang muốn “viết tiếp”, thì tôi viết tiếp bằng một lời thách thức nhẹ nhàng nhưng rất thật:
Tối nay, trước khi ngủ, bạn đừng vội dạy con.
Bạn chỉ cần làm một việc: ngồi xuống cạnh con 7 phút, không điện thoại, không giảng đạo, không truy hỏi điểm số.
Bạn hỏi con một câu thôi:
“Hôm nay con thấy điều gì khó nhất?”
Rồi bạn nghe. Chỉ nghe. Không sửa. Không phán.
Nếu con không nói, bạn cũng không ép. Bạn chỉ nói:
“Mai mẹ/bố lại ngồi với con 7 phút nữa.”
Kỷ luật không bắt đầu từ những mệnh lệnh lớn. Kỷ luật bắt đầu từ một hành động nhỏ, lặp lại đều.
Thiệp đã bắt đầu bằng việc đối diện với chính mình.
Cha mẹ cũng vậy. Bắt đầu từ hôm nay. Vì con. Và vì chính bạn.
