Vì Sao Trẻ Tự Kỷ Cần Biết Chơi Giả Vờ Trước Khi Học Nói?
Chơi giả vờ giúp trẻ tự kỷ và trẻ chậm nói phát triển khả năng tưởng tượng, biểu tượng và bắt chước, từ đó tăng hiểu lời, mở động lực giao tiếp và kích hoạt ngôn ngữ. Bài viết giải thích dấu hiệu trẻ chưa có chơi giả vờ và cách dạy con chơi giả vờ tại nhà theo từng bước.
Có một điều rất lạ mà tôi gặp đi gặp lại trong quá trình đồng hành cùng trẻ tự kỷ và trẻ chậm nói.
Nhiều cha mẹ nói:
“Con em không nói được, em dạy từ nào cũng không vào.”
“Em chỉ vào đồ, đọc tên đồ, bắt con nhắc lại… nhưng con vẫn im.”
Rồi tôi hỏi một câu nghe có vẻ… chẳng liên quan:
“Ở nhà con có biết chơi giả vờ không?”
Rất nhiều phụ huynh im lặng vài giây rồi đáp:
“Không cô ạ. Con chỉ xoay bánh xe, xếp hàng đồ vật, gõ đập, chạy qua chạy lại. Con không biết cho búp bê ăn, không biết gọi điện thoại, không biết lái xe, không biết nấu ăn.”
Và ở khoảnh khắc đó, tôi thường hiểu ngay vì sao ngôn ngữ của con bị kẹt.
Vì trước khi lời nói xuất hiện, não cần một “cây cầu” để đi từ thế giới thật sang thế giới của biểu tượng.
Cây cầu đó chính là chơi giả vờ.
Chơi giả vờ không phải trò chơi “cho vui”.
Nó là một giai đoạn phát triển cực kỳ quan trọng của não bộ, liên quan trực tiếp đến khả năng học từ, hiểu từ, và sử dụng từ.
Nếu não chưa phát triển được khả năng tưởng tượng, khả năng biểu tượng, khả năng mô phỏng hành động… thì lời nói rất khó bật ra một cách tự nhiên.
Vì vậy, trẻ tự kỷ cần biết chơi giả vờ trước khi học nói.
Chơi giả vờ là gì?
Chơi giả vờ là khi trẻ giả vờ làm một hành động giống như trong đời thật.
Ví dụ:
Cho búp bê ăn.
Cho gấu uống nước.
Cầm điện thoại giả vờ gọi.
Đẩy xe giả vờ lái.
Đút muỗng vào miệng rồi “aaa”.
Lấy chăn đắp cho thú bông “ngủ”.
Làm bác sĩ khám bệnh, băng bó.
Nấu ăn, khuấy nồi, múc canh.
Ở người lớn, bạn có thể gọi đây là “đóng vai”.
Nhưng với trẻ nhỏ, đây chính là cách não học về thế giới và học cách gắn nghĩa cho hành động.
Chơi giả vờ là khi trẻ biết dùng một vật để đại diện cho một ý nghĩa nào đó.
Muỗng đại diện cho “ăn”.
Cốc đại diện cho “uống”.
Chăn đại diện cho “ngủ”.
Điện thoại đại diện cho “gọi”.
Và bạn thử nghĩ xem: ngôn ngữ cũng là biểu tượng.
Một từ là một ký hiệu đại diện cho một vật, một hành động, một cảm xúc.
Nếu não chưa biết dùng biểu tượng trong chơi, thì não cũng rất khó dùng biểu tượng trong lời nói.
Đó là lý do chơi giả vờ luôn đi trước ngôn ngữ.
Vì sao chơi giả vờ lại quan trọng với trẻ tự kỷ và trẻ chậm nói?
Tôi sẽ nói theo cách gần gũi nhất.
Chơi giả vờ giống như “ngôn ngữ bằng hành động”.
Và ngôn ngữ bằng hành động luôn đến trước ngôn ngữ bằng lời.
Kích hoạt vùng não xử lý ngôn ngữ
Khi trẻ giả vờ cho gấu ăn, não không chỉ nhìn thấy một con gấu và cái muỗng.
Não đang mô phỏng một trải nghiệm thật.
Não đang tạo ra liên kết:
Hành động này là “ăn”.
Trải nghiệm này là “no”.
Tình huống này có thể lặp lại.
Và khi liên kết đã hình thành trong não, từ “ăn” mới có chỗ để gắn vào.
Bạn có thể dạy trẻ nói “ăn” cả trăm lần, nhưng nếu não chưa có mô hình hành động “ăn” trong chơi, từ đó chỉ là âm thanh vô nghĩa.
Chơi giả vờ giúp từ có nghĩa.
Mà có nghĩa thì mới nói được.
Tăng khả năng hiểu lời
Rất nhiều cha mẹ chỉ tập trung vào việc “dạy con nói”.
Nhưng sự thật là, hiểu lời luôn đi trước nói.
Trước khi con nói được một từ, con phải hiểu từ đó có nghĩa gì.
Chơi giả vờ là cách giúp trẻ hiểu nghĩa bằng hình ảnh và trải nghiệm trước, rồi mới đi đến ngôn ngữ.
Con giả vờ uống nước nhiều lần, con sẽ hiểu “uống” là gì.
Sau đó, khi bạn nói “uống”, não con mới có thể mở đúng ngăn ký ức để hiểu.
Nếu không có chơi, “uống” chỉ là tiếng bay trong không khí.
Tăng khả năng bắt chước hành động, tiền đề của bắt chước âm và từ
Trẻ muốn nói được, trước hết phải biết bắt chước.
Nhưng trẻ tự kỷ thường khó bắt chước.
Và bắt chước không bắt đầu từ âm thanh.
Bắt chước bắt đầu từ hành động.
Chơi giả vờ là bài tập bắt chước tuyệt vời nhất vì nó đơn giản, vui, có mục đích, có kết quả rõ.
Khi con bắt chước bạn “đút gấu ăn”, con đang luyện cơ chế bắt chước.
Cơ chế này sau đó sẽ mở sang bắt chước âm, bắt chước từ.
Nói cách khác, bạn đang xây “đường cao tốc” cho ngôn ngữ.
Tạo động lực giao tiếp
Một điểm rất quan trọng: trẻ chỉ nói khi trẻ thấy cần nói.
Chơi giả vờ tạo ra tình huống cần chia sẻ.
Con nấu ăn, con muốn mời.
Con đút gấu ăn, con muốn bạn nhìn.
Con lái xe, con muốn bạn “lên xe”.
Chơi giả vờ khiến con có nhu cầu kéo người khác vào cuộc chơi.
Nhu cầu đó chính là động lực giao tiếp.
Và khi giao tiếp tăng, lời nói dễ bật ra hơn rất nhiều.
Phát triển trí tưởng tượng, nền tảng của tư duy và ngôn ngữ biểu đạt
Trẻ chỉ có thể nói câu khi trẻ biết hình dung điều mình muốn nói.
Nếu con không hình dung được “cho gấu ăn rồi gấu ngủ”, con cũng khó nói được những chuỗi ý như “ăn xong ngủ”, “uống rồi đi”.
Chơi giả vờ giúp não học cách tạo kịch bản.
Mà kịch bản chính là nền của câu.
Không có kịch bản, ngôn ngữ khó thành câu.
Chỉ có thể lặp âm rời rạc.
Dấu hiệu trẻ chậm nói/ tự kỷ chưa phát triển chơi giả vờ
Bạn có thể quan sát con ở nhà.
Nếu con có những biểu hiện dưới đây, rất có thể con đang thiếu khả năng chơi giả vờ, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến ngôn ngữ.
Con chỉ xoay bánh xe, nhìn xoay mãi.
Con chỉ xếp hàng đồ vật, rất thích thẳng hàng, đúng thứ tự.
Con chỉ gõ, đập, ném đồ.
Con chơi một mình rất lâu, không chia sẻ.
Con không biết “cho uống”, “cho ăn”, “lái xe”, “ngủ”, “tắm”.
Con không chơi búp bê, thú bông đúng chức năng, chỉ cầm ném, hoặc cắn, hoặc lăn.
Con không tưởng tượng được tình huống, không biết đóng vai.
Đây không phải “con nghịch”.
Đây là dấu hiệu não đang thiếu khả năng biểu tượng.
Mà khả năng biểu tượng là một phần quan trọng của ngôn ngữ.
Bạn đừng vội lo sợ.
Bạn chỉ cần hiểu rằng: mình phải dạy chơi trước, rồi ngôn ngữ sẽ đi theo.
Cách giúp trẻ tự kỷ phát triển chơi giả vờ tại nhà theo từng bước
Tôi sẽ hướng dẫn bạn thật cụ thể.
Bạn không cần đồ chơi đắt tiền.
Bạn cần đúng cách, đúng nhịp, và lặp lại.
Bước 1: Làm mẫu thật đơn giản, chậm, rõ ràng
Bạn chọn một hành động duy nhất.
Ví dụ “cho ăn”.
Bạn cầm muỗng, chạm nhẹ vào miệng gấu, nói chậm:
“Ăn nè… aaaa…”
Rồi bạn dừng lại.
Bạn chờ con.
Chờ 2 đến 3 giây.
Nếu con chưa làm, bạn làm lại, rồi đưa muỗng vào tay con và hỗ trợ nhẹ để con thực hiện.
Điều quan trọng là bạn không làm quá nhanh, không làm quá nhiều bước.
Một bước thôi.
Não trẻ tự kỷ cần sự rõ ràng như một đường thẳng.
Bước 2: Dùng đồ thật hoặc đồ chơi quen thuộc
Bạn hãy chọn những thứ con nhìn thấy hằng ngày:
Chén, muỗng, cốc.
Điện thoại đồ chơi hoặc điện thoại cũ.
Xe đồ chơi.
Thú bông.
Chăn nhỏ.
Đồ thật giúp trẻ dễ hiểu hơn đồ quá “mô hình”.
Vì não con đang cần gắn nghĩa với đời sống.
Bước 3: Khen khi con làm đúng bất kỳ bước nhỏ nào
Đừng chờ con làm hoàn hảo.
Con chỉ cần chạm muỗng vào gấu, bạn đã khen:
“Giỏi quá! Con cho gấu ăn rồi nè!”
Khen ngay, khen thật.
Vì khen là “dấu đóng” để não ghi lại hành vi đúng.
Trẻ tự kỷ rất cần dấu đóng đó.
Bước 4: Lặp lại mỗi ngày, ngắn thôi nhưng đều
Một đến hai phút mỗi lần là đủ.
Quan trọng là lặp.
Bạn có thể làm 5 lần một ngày, mỗi lần 1 phút.
Ngắn mà đều sẽ hiệu quả hơn dài mà thưa.
Não học bằng nhịp lặp.
Không học bằng “hào hứng một bữa”.
Bước 5: Thêm âm thanh minh họa để mở âm
Trẻ chậm nói thường dễ bật âm khi có âm thanh vui.
Bạn có thể thêm:
“Chụt chụt” khi uống.
“Ực ực” khi nuốt.
“Bíp bíp” khi lái xe.
“Ầm ầm” khi xe chạy.
“Bụp bụp” khi thổi bong bóng.
Âm thanh minh họa là cầu nối từ hành động sang lời.
Nhiều trẻ bắt đầu bằng âm thanh trước, rồi mới ra từ.
Đó là tiến trình bình thường.
Bước 6: Tăng độ phức tạp từ từ theo chuỗi
Khi con đã biết “cho ăn”, bạn thêm bước “uống”.
Sau đó thêm “lau miệng”.
Rồi “ngủ”.
Rồi “tắm”.
Rồi “khám bệnh”.
Bạn có thể tạo chuỗi rất đơn giản:
Cho ăn rồi uống.
Uống rồi ngủ.
Ngủ rồi dậy.
Khám bệnh rồi băng bó.
Mỗi chuỗi chính là một câu chuyện.
Mà câu chuyện chính là nền của ngôn ngữ.
Khi trẻ trẻ tự kỷ chơi giả vờ tốt, ngôn ngữ sẽ xuất hiện
Bạn sẽ thấy những thay đổi rất rõ:
Con biết “mời”, “cho”, “đưa”.
Con bắt chước hành động tốt hơn.
Con phát âm minh họa khi chơi.
Con hiểu lời nhanh hơn, phản ứng nhanh hơn.
Con nói được những từ đầu tiên theo ngữ cảnh.
Con biết ghép hai từ theo hành động: “ăn đi”, “uống nha”, “ngủ đi”.
Bạn sẽ bất ngờ vì có những trẻ chỉ cần mở được chơi giả vờ, ngôn ngữ như được khai thông.
Vì lúc đó, não con đã có nền để gắn từ vào.
Chơi giả vờ chính là ngôn ngữ hành động.
Và ngôn ngữ hành động luôn đến trước ngôn ngữ lời nói.
Một lời nhắn dành cho cha mẹ
Nếu con bạn chưa biết chơi giả vờ, đừng vội kết luận “con không có trí tưởng tượng”.
Hãy nhớ: trí tưởng tượng là kỹ năng, và kỹ năng thì có thể dạy.
Đừng ép con nói khi nền tảng chơi chưa có.
Bạn sẽ chỉ thêm mệt và thêm buồn.
Hãy bắt đầu từ một hành động nhỏ.
Một muỗng ăn.
Một ngụm uống.
Một cuộc gọi “a lô”.
Một chiếc xe “bíp bíp”.
Rồi bạn sẽ thấy: khi con chơi được, con sẽ muốn chia sẻ.
Khi con muốn chia sẻ, con sẽ muốn nói.
Hãy để trẻ chơi, rồi con sẽ nói.
